Excerpt
HISZP, Z POLSKĄ. 15 sem służyło. Przewrótna chytrość, podła niewiara i występne zdrady Ferdi- nanda; przebiegła obłuda, a rzadka w działaniu moe i dojrzałość, niezmordo- wana dotrwałość i szczęśli- wa przezorność Karola V, stanowiły spójnią, którćj krok …
Excerpt
16 PARALLELA Francij z Hiszpanją; a stuletniego (1479 do 1582, lat 103) Moskwy z Polską zawodu. Nieroztropna 1494, 1495, Karola VIII do Neapolu wyprawa; uwiedziona 1499, 1503, Ludwika XII dobra wiara, wplątana w nie- ene zmowy 1508 do 1513, wnet …
Excerpt
HISZP. Z POLSKĄ. 17 wpływu dworszczyzny dzia łania. Tak, w cztórokrot- nych usilnościach wstrzy- mana Francja, w swojich karbach została, a Hiszpanja zupełną sobie zjednała przewagę. Jednakże została była Francuskastopa za Alpami, i Włochy niecierpliwiące …
Excerpt
spokojna, jeszcze swe pro- wincje w kwitnącym miała stanie ; Włoska, sztuki i przemysł tćj krajiny oświata w kulturze najpierwszej : przemysł rękodzielni i han- dlu Nyderlandzkiego, były pod berłem Hiszpanji. Nikt jej srebra niełowił. Zbićrała owoce …
Excerpt
HISZP. Z POLSKĄ. 19 We Francij fanatism uzbrojił lud pospolity prze- ciw kalwinistom. Fakcje możnych przywodziły. Od- nawiał się wylew w rzeziach i morderczym krwi boju: już o to: kto będzie niedołężnym królem wła- dał; już o to, które wy- znanie ma być …
Excerpt
20 PARALLELA powołają, że sam tron opa- rowie byli dotrwali w prze- nuje. Niewymierzył jednak czekaniu zapędów; winą Filipp II dostatecznych na zwycięsców nie swojim orę- ten koniec resursów i za- żem ocaleli. Po trzynasto- brakło mu jich; zabrakło letnim …
Excerpt
HISZP. Z POLSKĄ 1 wnętrzne nasiona upadku zarodki i wewnętrzne na- Hiszpanji siona upadku Polski. Lecz wewnętrzne przyczyny upadku państw, bar- dzo długo trwać mogą bezczynne, jeśli jim skutecznićj w pomoc zewnętrzne nieprzyjdą. Mogą zdziałać raczćj …
Excerpt
22 PARALLELA shereticzałych Niemców Hiszpanja i Polska. Do obu państw heresja się cisnęła. Despotism króla kato- liekiego, nienawidzący he- resji : niecierpiał oporu. Po- moc w zabiegach ducho- wieństwa i inkwizicij spra- wiła, że do odosobnionćj …
Excerpt
HISZP do powstania i do broni poruszyły. Morze stało się warownią i osłoną powstań- ców. Nigdzie więcćj na ru- sztowaniu wszelkiego stanu ofiar niepadło 1567, 1568; nigdzie dotąd trwalszego oporu (1572 do 1609). Wszystkich sił swojich użył król Hiszpański …
Excerpt
dociskał gwałtownym wy- musem. 24 PARAŁLELA śladowaniu krwawemu po- takiwał. Z usposobień i kroków różnie zaostrzonych, za- wsze dolegliwych, podobneż poruszenia i wypadki. Dziko wycinani 1568 Moriskowie w Granadzie, dręczeni, paleni i wyga- niani 1609 z …
Excerpt
HISZP. Z POLSKĄ 25 stawały się dywersją, zatrudniającą nowotne mocarstwa heretickie, przeciw którym, na jedną i drugą stronę do Brabancji i do Prus, przeważni Ferdinandowie, ujarzmiwszy Niemey, posiłki rozesłali 1629. Dziwna ta postać rzeczy, na pozór …
Excerpt
PARALLELA i gwałtownie 1638 przy- ciśnięci, do boju wywołani zostali. Powstanie jich ugo- dziło w żywotne siły rze- ezypospolitćj. Pokój Westfalski 1648 rozwiązywał wielkie z wojny religijnej wypadki. Zapewnił i zaspokojił nowe potęgi dwu mocarstw …
Excerpt
HISZP. Z POLSKĄ 2 Hiszpanja ciągnęła sześ- cioletnie zapasy z Francją, ułatwione poburzeniem we Francji: gdy następne sześć lat, 1654 do 1659 stały się uciążliwsze podniesieniem wojny przez Kromwella. Hollandja zdawała się czuwać nad katolicką Hisz- …
Excerpt
28 PARALLELA skiego,) interes religji, coraz mnićj, prawie nie nie- znaczy. Stanowczym sposobem zdecydowane zostały przezeń losy państw Europy, Hiszpanji i Polski. Ale w dalszym czasie, coraz więcćj i zupełnie prawie, in- teres kupiecki i militarny …
Excerpt
HISZP. Z POLSKĄ. 29 jój Podole, ponieważ in- teres kazał (Austrji) dom panujący w Polszcze uno- sić i ujmować. Na ostatek, z początkiem XVIII wieku, zaszły kilkonastoletnie wojny, które dokonały klęsk Hiszpanji i Polski. Wygasł dom Habsburg- ski w …
Excerpt
30 dzictwa i obcym orężem poszarpana. PARALLELA Ujrzały się obadwa państwa w stanie opłakanym, w stanie poniżenia, osłabienia i nędzy. Do tylu klęsk poniesionych, bez wątpienia dołożyły się niemało i przy czyny wewnętrzne. Jakożkolwiek różny był jich …
Excerpt
HISZP. Z POLSKA. 31 W Hiszpanji wszystko złe wewnątrz trapiące, wynika- ło z interesu władnących i opacznych jich wyobra- żeń; Król powierzał się mi- nistrowi, minister sekreta- rzowi, i wszyscy niezanie- chali wzajem się opatrywać. Jimionapowierników …
Excerpt
32 PARALLELA w kraju: ale nie upadek: gdyby się do nich zewnę- trzne nie mięszały; gdyby ogólne okoliczności i zda- rzónia, chrześcjańskiemi narodami miotające, na nie niewpływały. Okoliczności, razem dotykające, w jedno- stajnóm położeniu będące państwa, …
Excerpt
HISZP. Z POLSKĄ. 38 zumiałość zdobyć nićmogli. Ale kiedy chrześcjanie odrywający się od Rzymu, czyli mocniej reformujący się, wyrzekli się papieża i powstają na niego; życie zakonne zaniedbują; kiedy przedawniony obrządek, obyczaj i mniemania zarzucają; w …
Excerpt
cze,) były rozwinione, i v PARALLELA v Hiszpanii, i w Polszcze. Tym sposobem, moralny i wewnętrzny stan kraju i na- rodu, był jeszcze wypadkiem powszechnego chrześcjań- stwa stanu, a w szczególności, choć w różnym wy- mierze, jednostajnie dolegał …
Excerpt
HISZP. Z z wyższego Szczytu strą- ceni Hiszpani, naglćj się zmieniali i strasznićjszy wystawiali obraz. POLSKĄ 35 Polski, na stopniu niższym postawiony naród, powol- niej przeginały, ukazując niemnićj na litość zasłu- gujący widok. Nagle się rozwinął …
Excerpt
lub na teatralne intryg i morderczych przewrótności wystawy. Kazuisticka de- moralizacja, w skażonym guście, pełnym konceptów, rozlała się w theologiczne prace, w kaznodzićjstwo, wszelkie płody piśmienne, w poezją i światowe poży- cie. Ogień nieugaszonćj …
Excerpt
HISZP. Z POLSKĄ 30 trudne pićrwszych potrzeb opatrzenie ; szćroki handel, a niedostatek własnych przedmiotów; mnogość por- tów, a okrętów zupełny nie- dostatek ; bez liku handlo- wych ustanowień, a zupeł- nie zmartwiały ruch jego i na złodzićjstwo wysta- …
Excerpt
PARALLELA 38 nym, pustynie, włóczęgi i po drogach łotrostwo. W prawdzie wojsko stałe utrzymywane, ale niemoc. Obcy ród na tronie, nie- przestaje być obcym, nie- zawsze dosyć interes pań- stwa ocenia, i nieudolny. Reśztki odłamków da- wnych cortezów (od …
Excerpt
HISZP. Z POLSKĄ 39 siedmioletnia 1756 do 1763, niedały Hiszpanji tej długićj ciszy jaką dotkniętą była Polska. Ale mimo ciszy swojćj, niebyła od grozy wojennćj zabezpieczona: walczące w sąsledztwie mocarstwa, nawiedzały Polskie granice, a w krótce 1764 …
Excerpt
40 PARALLELA trwającem poniżeniu, z wolna, jinne rozwijało się życie, w których za słaba, ale wzmagająca ukazywała się działalność; ginęły te państwa, niegdyś wielkie i nie- podległe: ale zostawiały pomiędzy państwami Kuropy, znamienite narody Hiszpanów i …
Excerpt
HISZP. Z POLSKĄ, 41 dnieniami trapiła. W nićj tedy żywy genjusz, świetnością czasu Ludwika XIV, zachwycony, pociągnął ku sobie baczność, franeuską diplomacją wikłanćj Europy. Po dawniejszym wpływie włoskim, późnićj włoskohiszpań- skim, odnowił się …
Excerpt
42 PARALLELA wienia takąż łagodnością biec musieli. Wszakże ta łagodność, napojoną była zacną ochotą i żywością. Obywatelskie zabiegi, ustanowiły władze edukacijne, ulepszały wychowanie, naprawiały rzeczpospolitę; wła- dzy wykonawczćj czynności, stanom …
Excerpt
HISZP. Z POLSKĄ. 43 Tak zamknięte zostały, z jednego kłębka snowane dwu państw i narodów losy. Dwie z położenia swo- jego, z natury swojćj sprzeczności, tocząc się na tejże drodze, po jednćjże koleji, w jednąż wpadały przepaść. Tą koleją popchnęła jich …
Excerpt
44 PARALLELA cokolwiek i już w zapomnienie jidące zdarzenia, ośmie- liły. Przeświadczony zaś jestem najmocniej, że chy- białbym celu, gdybym chwytając ogólne rzuty i rysy dziejów, w jich rozwinięciu stawał się rozwlekłym ; a więcćj jeszcze, gdybym unikał …